سمینارهای لکان دقیقا چیستند و چند سال طول کشیدند؟
ژاک لکان آموزش‌های اصلی و بنیادین خود را نه در قالب کتاب‌های مکتوب بلکه به شکل سخنرانی‌های هفتگی برای مخاطبان ارائه می‌کرد. این جلسات که امروزه به سمینارهای لکان معروف هستند بیستوهفت سال طول کشیدند و پایه‌گذار تحولی عظیم و بی‌بازگشت در تاریخ روانکاوی شدند.
روانکاو برجستهٔ فرانسوی از سال هزار و نهصد و پنجاه و سه میلادی تصمیم گرفت آموزش‌های خود را به صورت شفاهی آغاز کند. او هر هفته در بیمارستان سنتآن پاریس سخنرانی می‌کرد و روانکاوان، روان‌پزشکان و حتی فیلسوفان بزرگی پای صحبت‌های او می‌نشستند. مطالعهٔ زندگی‌نامهٔ ژاک لکان نشان می‌دهد که او تفکر خود را در همین جلسات زنده صیقل می‌داد.
این سخنرانی‌ها بعدها توسط داماد او ژاک آلن میلر پیادهسازی و ویرایش شدند تا به شکل کتاب درآیند. اهمیت این جلسات شفاهی در این است که مفاهیم لکانی هرگز ایستا نیستند و در طول زمان تکامل می‌یابند. لکان معتقد بود که انتقال روانکاوی باید از طریق کلام زنده صورت بگیرد و نوشتن متن مکتوب باعث خشک شدن پویایی ناخودآگاه میشود.
اگر این حوزه را دنبال می‌کنید، لازم نیست هر بار سر بزنید. خبردارشدن از مطلب‌های تازهٔ این موضوع
دوره‌های مختلف سمینارهای لکان روی چه مفاهیمی متمرکز هستند؟
آموزش‌های ژاک لکان در طول سه دهه ثابت نماند و تغییرات ساختاری مهمی را پشت سر گذاشت. نظریه‌پردازان این بیستوهفت سمینار را به سه دورهٔ اصلی تقسیم می‌کنند که هرکدام روی یکی از ساحت‌های سه‌گانه متمرکز است و مفاهیم پیشین را با نگاهی تازه بازخوانی می‌کند.
دوره‌های فکری لکان را می‌توان بر اساس تاکید او بر سه ساحت اصلی روان دسته‌بندی کرد. در دههٔ پنجاه میلادی تمرکز اصلی او بر امر نمادین (Symbolic) و زبان بود. او در این دوره شعار بازگشت لکان به فروید را مطرح کرد و تلاش نمود تا کشفیات فروید را از طریق زبان‌شناسی ساختارگرا توضیح دهد.
در دههٔ شصت میلادی توجه لکان به سمت ابژه کوچک a (objet petit a) و مسئلهٔ میل معطوف شد. او در این دوره تلاش کرد تا نشان دهد چگونه سوژه در مواجهه با فقدان شکل می‌گیرد. در نهایت دههٔ هفتاد میلادی زمان تمرکز بر امر واقع (Real) و استفاده از توپولوژی و گره‌های بورومین برای توضیح ساختار روان بود. در این دوره مفهوم ژوئیسانس (jouissance) اهمیت بالینی دوچندانی پیدا کرد.
برای شروع مطالعه روانکاوی لکانی کدام سمینار مناسب‌تر است؟
ورود به دنیای مفاهیم لکانی بدون راهنما می‌تواند برای هر خواننده‌ای بسیار گیج‌کننده باشد. بسیاری از استادان برجسته پیشنهاد می‌کنند خواندن سمینارهای لکان را از سمینار اول یا یازدهم آغاز کنید تا پایهٔ مفاهیم را بهتر و دقیق‌تر درک کنید و سپس سراغ مباحث پیچیده‌تر بروید.
برای کسی که تازه می‌خواهد بداند روانکاوی چیست ورود مستقیم به متون لکان بسیار دشوار است. سمینار اول با عنوان نوشته‌های تکنیکی فروید نقطهٔ شروع بسیار خوبی است، زیرا لکان در آنجا به طور مستقیم متون بالینی فروید را نقد و بررسی می‌کند و پایه‌های تکنیک روانکاوی را شرح می‌دهد.
پیشنهاد دیگر سمینار یازدهم یا همان چهار مفهوم بنیادین روانکاوی است. در مصاحبه با بروس فینک روانکاو و شارح برجستهٔ لکانی نیز تاکید میشود که سمینار یازدهم دروازهٔ ورود به دوران پخته‌تر تفکر لکان است. در این سمینار مفاهیمی مانند ناخودآگاه، تکرار، انتقال و رانه با دقتی بی‌نظیر بازتعریف می‌شوند.
آیا خواندن سمینار لکان فارسی برای درک مفاهیم کافی است؟
ترجمهٔ مفاهیم پیچیدهٔ روانکاوی به زبان فارسی همواره چالش‌های فراوانی دارد و گاهی معنای دقیق واژه‌ها منتقل نمی‌شود. خواندن سمینار لکان فارسی نیازمند همراهی مداوم با متون شارحان معتبر و تسلط نسبی خواننده بر زبان اصلی یا دست‌کم زبان انگلیسی برای تطبیق اصطلاحات تخصصی است.
امروزه تلاش‌های زیادی برای ترجمهٔ سمینار لکان فارسی صورت گرفته است. خواندن این ترجمه‌ها می‌تواند راهگشا باشد اما هرگز نباید به آن‌ها بسنده کرد. زبان لکان پر از ایهام، بازی‌های کلامی و ارجاعات فرهنگی است که در ترجمه از بین می‌روند.
برای درک بهتر متون فارسی پیشنهاد میشود حتما از کتاب‌های راهنما استفاده کنید. خواندن کتاب درآمدی بر خوانش لکان ژوئل دُر می‌تواند نقشهٔ راه مناسبی برای فهم اصطلاحات لکانی در اختیار شما بگذارد. همچنین پیش از ورود به دنیای لکان باید پایهٔ فرویدی خود را قوی کنید و بدانید برای آموزش فروید از کجا شروع کنیم تا درک مفاهیم لکانی برایتان ممکن شود.
معرفی دوره‌های سه‌گانهٔ آموزش‌های ژاک لکان
| دوره زمانی | مفهوم مرکزی | سمینارهای کلیدی |
|---|---|---|
| دهه پنجاه میلادی | ساحت نمادین و بازگشت به فروید | سمینارهای ۱ تا ۶ |
| دهه شصت میلادی | ابژه a و ساختارگرایی | سمینارهای ۷ تا ۱۶ |
| دهه هفتاد میلادی | ساحت واقع و توپولوژی | سمینارهای ۱۷ تا ۲۷ |
منبع: کتاب درآمدی بالینی بر روانکاوی لکانی اثر بروس فینک
مفاهیم بالینی در سمینارهای لکان چگونه به کار درمانگر می‌آیند؟
هدف نهایی مطالعهٔ سمینارهای لکان صرفا درک فلسفی یا نظری نیست بلکه کاربرد دقیق آن‌ها در اتاق درمان است. درمانگر با تکیه بر این آموزش‌های ساختاریافته منطق روانی مراجع را می‌شناسد و جهت‌گیری درمان را بر اساس اخلاق روانکاوی و جایگاه سوژه تنظیم می‌کند.
مفاهیم مطرح شده در سمینارها مستقیما در کلینیک کاربرد دارند. درمانگر لکانی به جای تمرکز بر ایگوی مراجع و تلاش برای انطباق او با واقعیت، به دال‌های ناخودآگاه او گوش می‌سپارد. برای مثال وقتی مراجعی از اضطراب‌های مداوم خود صحبت می‌کند، درمانگر به دنبال زنجیرهٔ دال‌هایی می‌گردد که این اضطراب را به تاریخچهٔ سوژه گره زده‌اند.
این رویکرد بالینی به ما کمک می‌کند تا ساختارهای بالینی در روانکاوی مانند نوروز، سایکوز یا پرورژن را بهتر بشناسیم. ذکر این نکته ضروری است که این ساختارها صرفا توصیف الگوست نه تشخیص قطعی روان‌پزشکی و تنها به درمانگر کمک می‌کنند تا موضع انتقال خود را در برابر مراجع تنظیم کند.
چگونه می‌توانیم مسیر یادگیری سمینارهای لکان را اصولی طی کنیم؟
یادگیری روانکاوی لکانی یک مسیر طولانی است که نیازمند کار گروهی و راهنمایی استادان مجرب است. شرکت در گروه‌های خوانی و دوره‌های آموزشی ساختاریافته بهترین روش برای فهم عمیق سمینارهای لکان محسوب میشود تا خواننده در هزارتوی مفاهیم و اصطلاحات پیچیده گم نشود.
مطالعهٔ انفرادی سمینارهای لکان اغلب به بن‌بست می‌رسد. سنت روانکاوی لکانی بر پایهٔ کار گروهی و تشکیل کارتل‌های مطالعاتی بنا شده است. در این گروه‌ها افراد متون را خط به خط می‌خوانند و دربارهٔ آن بحث می‌کنند تا فهم مشترکی از مفاهیم دشوار به دست آورند.
اگر قصد دارید این مسیر را به صورت جدی و آکادمیک طی کنید شرکت در دوره‌های تخصصی بسیار کمک‌کننده است. دورهٔ مفاهیم ژاک لکان در مدرسهٔ تجربه یکی از همین فضاهای ساختاریافته است که می‌تواند مسیر یادگیری را هموار کند. ما در مرکز تجربه همواره تلاش می‌کنیم بستری امن و علمی برای مطالعهٔ دقیق و بالینی این مفاهیم فراهم آوریم.
- بروس فینک (۱۹۹۷). A clinical introduction to Lacanian psychoanalysis
- ژوئل در (۱۹۹۷). Introduction to the reading of Lacan
- دیلن ایوانز (۱۹۹۶). An introductory dictionary of Lacanian psychoanalysis
- شان هومر (۲۰۰۴). Jacques Lacan
پرسش‌های پرتکرار
سمینارهای لکان چند جلد هستند؟
بیستوهفت سمینار که توسط ژاک آلن میلر پیادهسازی شده و در حال تدوین و انتشار هستند.
آیا خواندن سمینارهای لکان بدون پیشنیاز ممکن است؟
خیر، تسلط بر مفاهیم فرویدی پیشنیاز قطعی خواندن لکان است و بدون آن درک متون غیرممکن میشود.
مهم‌ترین سمینار لکان کدام است؟
سمینار یازدهم با عنوان چهار مفهوم بنیادین روانکاوی اهمیت ویژه‌ای دارد و نقطهٔ عطف تفکر لکان است.
ترجمه فارسی سمینارهای لکان چقدر معتبر است؟
ترجمههای فارسی در حال پیشرفت هستند اما مراجعه به متن انگلیسی یا فرانسوی برای درک دقیق ضروری است.
آیا لکان کتابی هم نوشته است؟
بله، کتاب نوشتهها یا اکری مجموعه مقالات مهم اوست که بسیار دشوارخوان است و نیاز به تفسیر دارد.
جلسات سمینار لکان کجا برگزار میشد؟
ابتدا در بیمارستان سنتآن و سپس در اکول نرمال سوپریور و دانشگاه سوربن پاریس برگزار میشد.
یاد گرفتن روانکاوی، در یک مسیر
خواندن کافی نیست؛ مدرسهٔ تجربه خواندن نظریه را با سوپرویژن، درمان فردی و کار بالینی کنار هم می‌گذارد. اگر دانشجو یا درمانگر هستید، از اینجا شروع کنید.
