امیل دورکیم (Émile Durkheim ۱۸۵۸-۱۹۱۷) یک جامعه‌شناس فرانسوی بود که بیشتر به خاطر مطالعاتش پیرامون موضوع خودکشی شهرت دارد. دورکیم در کتاب خود با نام «خودکشی» که در سال 1897 منتشر شد، عوامل اجتماعی مؤثر بر خودکشی را تحلیل و استدلال کرد که این فقط یک مشکل شخصی نیست، بلکه یک پدیده اجتماعی است که تحت تأثیر روابط و هنجارهای درون یک جامعه قرار دارد.
تعریف انواع خودکشی از دید دورکیم
دورکیم چهار نوع خودکشی را شناسایی کرد: خودخواهانه (Egoistic)، نوعدوستانه (Altruistic)، آنومیک (Anomic) و جبرگرایانه (Fatalistic).
خودکشی خودخواهانه
خواندن دربارهٔ این موضوع یک چیز است و حرف‌زدن دربارهٔ آن چیز دیگری. رزرو معارفهٔ رایگان در بات تجربه
خودکشی خودخواهانه یا Egoistic که بخش اول آن از ایگو یا منیّت تشکیل شده، زمانی اتفاق می‌افتد که فرد فاقد یکپارچگی اجتماعی یا احساس تعلق در یک جامعه است. در این نوع از خودکشی، رابطه فرد با جامعه و محیط بسیار ضعیف و کمرنگ بوده و فرد در بافت جامعه حضور چشمگیری ندارد و منزوی گشته است. به عبارتی چنین افرادی خودکشی می‌کنند، چون اتصالی به جمع ندارند و از آن غایب هستند. این غیبت می‌تواند منجر به بی‌معنا شدن، بی‌علاقگی، مالیخولیا و افسردگی و در نهایت مرگ شود.
خودکشی نوعدوستانه
خودکشی نوعدوستانه یا ایثارگرایانه، نقطه مقابل خودکشی خودخواهانه است؛ یعنی زمانی اتفاق می‌افتد که فرد نسبت به گروه احساس یکپارچگی و تعهد بیش از حد قوی دارد و این خودکشی را وظیفه خود می‌داند. خودکشی زنان پس از فوت همسر، خودکشی افراد قبیله پس از فوت رئیس قبیله و هاراکیری در ژاپن از این نوع خودکشی‌ها محسوب می‌شوند. نمونه دیگری از خودکشی نوعدوستانه، ممکن است شامل سربازانی باشد که خود را فدای کشورشان می‌کنند، یا افرادی که دست به خودکشی می‌زنند تا عزیزان خود را (در مقیاس بزرگ‌تر، تمام هموطنانشان را) از رنج نجات دهند.
خودکشی آنومیک
خودکشی آنومیک یا بی‌قانون، در غیاب مقررات اجتماعی رخ میدهد؛ یعنی زمانی که افراد در زندگی خود فاقد جهت و هدف هستند. این نوع خودکشی در شرایطی از اجتماع رخ میدهد که استانداردها ، ضوابط و ارزش‌های اجتماعی فروریخته و عدم ثبات اجتماعی فراگیر می‌شود. شکست بازار بورس در سال 1930 در آمریکا، مواردی از چنین خودکشی‌هایی را رقم زد.
خودکشی جبرگرایانه
در نهایت به مورد چهارم یعنی خودکشی جبرگرایانه می‌رسیم. این مورد هم زمانی اتفاق می‌افتد که احساس ناتوانی و ناامیدی بر فرد غلبه میکند و فشار ضوابط، قوانین و ارزش‌های اجتماعی چنان بر او سنگینی میکند که خود را اسیر آن‌ها تصور کرده و راه نجاتی جز خودکشی پیش پا نمی‌بیند. خودکشی جبرگرایانه در جوامعی انجام می‌شود که شهروندانش ترجیح می‌دهند بمیرند تا زندگی کنند. برای مثال، ممکن است که برخی از زندانیان مرگ را ترجیح بدهند تا در یک زندان با سوءاستفاده مداوم و نیز مقررات بیش از حد سخت زندگی کنند. البته دورکیم معتقد بود خودکشی جبرگرایانه تنها یک بحث نظری است و احتمالاً در واقعیت وجود ندارد.
جوامع چه نقشی در خودکشی افراد دارند؟
دورکیم استدلال کرد که نرخ خودکشی در جوامعی با پیوندهای اجتماعی ضعیف‌تر بالاتر است و ادغام اجتماعی عامل مهمی در پیشگیری از خودکشی است. او همچنین استدلال کرد که هنجارها و ارزش‌های اجتماعی در شکل‌دهی میزان خودکشی نقش دارند و برخی باورهای فرهنگی و مذهبی ممکن است بر اینکه خودکشی قابل قبول یا تابو تلقی شود، تأثیر بگذارند.
خودکشی رفتاری دفاعی از سوی ایگو در برابر روانپریشی است.
(فروید، 6 ژوئن 1907)
به عقیده فروید، ایگو نمایان‌گر بخشی از روان است که میان اید (id)، که بازنمایی امیال و انگیزه‌های اولیه ماست و سوپرایگو که بازنمایی ارزش‌های اخلاقی و هنجاری ماست، واسطه می‌شود. هنگامی که اید یا سوپرایگو بر ایگو غلبه می‌کنند، این اتفاق ممکن است منجر به پریشانی روانی و حتی به صورت بالقوه روانپریشی شود. در این صورت، خودکشی را می‌توان راهی برای دفاع ایگو از خود در برابر فشارهای روانی طاقت‌فرسا، چه از درون فرد و چه از سمت منابع بیرونی در نظر گرفت.
به این ترتیب، هم نظریه دورکیم و هم نظریه فروید، اهمیت عوامل اجتماعی و روانی را در درک و پیشگیری از خودکشی تاثیرگذار می‌دانند. درحالی‌که دورکیم بر علل اجتماعی خودکشی تمرکز دارد، نظریه فروید نقش روان افراد را در تعیین خطر خودکشی برجسته میکند.
ایگو محصول رابطه بیگانه‌گر سوژه با زبان است که سوژه را به سمت تبدیل شدن به سوژه‌ی دال سوق میدهد.
(ژاک لکان)
این نقل قول نشان میدهد که ایگو یا احساس خود، بر اساس رابطه سوژه با زبان و ارتباط با دیگران شکل می‌گیرد. به عقیده لکان، احساس سوژه از خود ثابت یا پایدار نیست، بلکه از طریق نحوه بازنمایی و تشخیص آن‌ها توسط دیگران از طریق زبان شکل می‌گیرد.
در مجله تجربه زندگی بخوانید: زندگی نامه ژاک لکان (۱۹۰۲-۱۹۸۱)
این ایده با نظریه خودکشی دورکیم هم مرتبط است، زیرا هر دو اهمیت پیوندها و روابط اجتماعی را برای بهزیستی روانشناختی یک فرد در نظر می‌گیرند. فقدان ارتباطات اجتماعی می‌تواند به احساس انزوا و ناامیدی که از عوامل خطر برای خودکشی است، کمک کند.
در نهایت، مهم است بدانیم که خودکشی یک موضوع پیچیده با علل بالقوه بسیار و اغلب نتیجه ترکیبی از عوامل اجتماعی، روانی و شخصی است. وقتی کسی احساس میکند که چاره‌ای جز خودکشی ندارد، برای ما به عنوان یک جامعه مهم است که هر کاری که می‌توانیم برای جلوگیری از وقوع چنین فاجعه‌ای انجام بدهیم.
فارغ از اینکه چرا موضوع خودکشی به ذهنمان راه پیدا میکند یا چه دلیلی برای آن پیدا می‌کنیم، حرف زدن با یک فرد امن یا قرار گرفتن در محیطی امن، می‌تواند برایمان کمک‌کننده باشد و ما را از آن فکر و اقدام دور کند.
نگاه دورکیم امروز هم زنده است. در نشستی که مهر ۱۴۰۵ در انصاف‌نیوز برگزار شد، جامعه‌شناسان و متخصصان جمعیت علمی پیشگیری از خودکشی ایران از «ضعف حمایت اجتماعی» و نقش حرف زدن در پیشگیری گفتند؛ گزارش آن را در پیشگیری از خودکشی با حرف زدن بخوانید.
چنانچه در این زمینه نیاز به کمک فوری دارید، با اورژانس روانپزشکی تماس بگیرید.
همچنین اگر نیاز به صحبت در فضایی امن و دریافت جلسات روان‌درمانی دارید، می‌توانید از صفحهٔ شروع تراپی درخواست بدهید تا مسیر انتخاب درمانگر مناسب را با هم شروع کنیم.
خودکشی از نگاه روانکاوی؛ وقتی خشم به سوی خود برمی‌گردد
دورکیم در کتاب «خودکشی» (۱۸۹۷) نشان داد که خودکشی فقط تصمیمی فردی نیست و نرخ آن با میزان پیوند و نظم اجتماعی تغییر میکند. روانکاوی به درون فرد نگاه میکند. زیگموند فروید در مقالهٔ «سوگ و مالیخولیا» (۱۹۱۷) توضیح داد که در مالیخولیا، فرد ابژهٔ ازدست‌رفته را درون خود جای میدهد و سرزنش و خشمی که متوجه آن ابژه بود، به سوی خودش برمی‌گردد. خودسرزنشی‌های بی‌امان، از این نگاه، گاهی سرزنش کسی دیگر است که در درون جا گرفته است.
به همین دلیل، در نگاه روانکاوانه افکار خودکشی اغلب پیامی است که مخاطبش دیگری است: رابطه‌ای که شکست، فقدانی که سوگواری نشد یا خشمی که جایی برای گفته شدن پیدا نکرد. اینجا دو نظریه به هم می‌رسند؛ دورکیم از گسست پیوندهای اجتماعی می‌گوید و روانکاوی از گسست پیوند درونی با دیگران.
پیام عملی هر دو نگاه یکی است: پیوند محافظت میکند. حرف زدن دربارهٔ افکار خودکشی خطر را بیشتر نمیکند و اغلب نخستین قدم برای سبکتر شدن این بار است. اگر چنین افکاری داری، تنها نمان؛ با کسی امن حرف بزن، از درمانگر کمک بگیر و اگر در خطر فوری هستی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیر.
جدول: چهار نوع خودکشی از دیدگاه دورکیم
| نوع | محور | ریشهٔ اجتماعی |
|---|---|---|
| خودخواهانه (Egoistic) | ادغام اجتماعی کم | پیوندهای ضعیف و احساس بی‌تعلقی |
| نوعدوستانه (Altruistic) | ادغام اجتماعی زیاد | حل شدن فرد در گروه تا حد فدا کردن خود |
| آنومیک (Anomic) | تنظیم اجتماعی کم | فروریختن قواعد در بحران‌ها و دگرگونی‌های ناگهانی |
| تقدیرگرایانه یا جبرگرایانه (Fatalistic) | تنظیم اجتماعی زیاد | کنترل و فشار بیش از حد و احساس بی‌راهی |
توصیف نظری دورکیم است، نه تشخیص
پرسش‌های پرتکرار
چهار نوع خودکشی از نظر دورکیم کداماند؟
خودخواهانه، نوعدوستانه، آنومیک و تقدیرگرایانه. دو نوع اول به کم یا زیاد بودن ادغام فرد در جامعه برمیگردند و دو نوع دوم به کم یا زیاد بودن قواعد و نظم اجتماعی.
خودکشی آنومیک یعنی چه؟
آنومی یعنی بیهنجاری. وقتی قواعد و انتظارات اجتماعی در بحران یا تغییر ناگهانی فرومیریزند، فرد جهت و معنای زندگیاش را گم میکند؛ دورکیم این وضعیت را زمینهٔ خودکشی آنومیک میدانست.
چرا پیوند اجتماعی از خودکشی پیشگیری میکند؟
از نظر دورکیم، تعلق به خانواده، دوستان و جمعها به زندگی معنا و پشتوانه میدهد. روانکاوی هم بر اهمیت رابطه با دیگری برای شکلگیری و حفظ احساس خود تأکید میکند.
نگاه فروید به خودکشی با دورکیم چه فرقی دارد؟
دورکیم بر عوامل اجتماعی تمرکز میکند و فروید بر کشمکشهای درونی میان نهاد، من و فرامن. این دو نگاه مکمل یکدیگرند، نه رقیب.
آیا حرف زدن دربارهٔ خودکشی خطرناک است؟
نه. پرسیدن و حرف زدن دربارهٔ افکار خودکشی خطر را بیشتر نمیکند و اغلب نخستین قدم برای سبکتر شدن این بار و گرفتن کمک است.
اگر افکار خودکشی دارم چه کنم؟
تنها نمان. با کسی که به او اعتماد داری حرف بزن و از یک درمانگر کمک بگیر. اگر در خطر فوری هستی، همین حالا با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیر.
لازم نیست این بار را تنها حمل کنی
اگر این روزها فکر خودکشی یا ناامیدی همراهت است، حرف زدن با یک درمانگر می‌تواند کمک کند. جلسهٔ معارفه در مرکز تجربه زندگی رایگان است. در خطر فوری با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیر.
اگر جایی از این متن به شما نزدیک بود
روان‌درمانی تحلیلی یعنی وقت گذاشتن برای همین نزدیکی. جلسهٔ معارفه رایگان است و تغییر درمانگر هزینه‌ای ندارد.
شروع تراپی با جلسهٔ معارفه رایگاندربارهٔ روان‌درمانی تحلیلی
نمی‌دانید چه نوع تراپی به شما می‌خورد؟ تست سبک درمانی من رایگان است، ثبت‌نام نمی‌خواهد و دو دقیقه طول می‌کشد. بقیهٔ تست‌های رایگان
