این متن بخشی از مفاهیم روانکاوی در مجلهٔ تجربه است.
اگر تجربه‌ی مادر شدن را داشته اید، به خاطر دارید که اولین باری که مادر شدید چه حسی داشتید؟ آیا نیاز به یادگیری مادری داشتید یا مادری غریزی است؟ چقدر به تجربیات کودکی خودتان از مادرتان اعتماد داشتید؟ شاید دوست داشتید مادری شبیه مادر خودتان باشید یا برعکس، دوست نداشتید مادر خودتان را تکرار کنید.
با مجله تجربه زندگی همراه باشید.
خواندن دربارهٔ این موضوع یک چیز است و حرف‌زدن دربارهٔ آن چیز دیگری. رزرو معارفهٔ رایگان در بات تجربه
عاملیت به چه معنی است؟
آگاهی به اراده ی شخصی، اهمیت ذهن ، دیده و فهمیده شدن باعث شکوفایی انسان می‌شود. این تجربه یعنی «عاملیت شخصی» در مراحلی از زندگی انسان مثل آسیب پذیری، شکوفا شدن، تغییرات زندگی و شکل گیری و تغییر شخصیت مثل تجربه‌ی مادر شدن بسیار مهم است.
روانکاو معروف، دنیل اِسترن در کتاب «تولد یک مادر» بر اهمیت احتمال تغییرات ذهنی-شخصیتی، آسیب پذیری شدت یافته و نیاز به تأیید و دوست داشته شدن تاکید میکند.
تضاد در تجربیات مادر بودن
با توجه به تغییرات فیزیولوژیکی، هورمونی و روانی و آینده‌ی نامعلوم پیش رو، مادر آسیب پذیر و به دنبال راهنما است. در ذهنش دو تصویر می‌بیند: ارواح در مهد کودک که سمبل زمانی است که حس ترس و عدم دوست داشته شدن را تجربه کرده یا تصویر فرشتگان در مهد کودک که یادآور زمانی است که دوست داشته شده، دیده شده و اهمیت داشته است. در نهایت مادر یا در تلاش برای تکرار آن تجربه و یا تصحیح آن نوع والد و حتی جلوگیری از تکرار آن است.
این تصاویر با توصیه های دریافتی از اجتماع، فرهنگ و تاریخ تلاقی میکند. توصیه هایی در تضاد با هم: برای نگهداری از یک بچه یک لشکر آدم نیاز است! در حالی که مادر باید همه ی کارهای کودکش را به تنهایی با لبخندی بر لب انجام دهد! یا زیاد به بچه حساس نباش! زیاد دلسوزی نکن! اما محدودیت هایی هم لازم است تا بچه زیاد آزاد نباشد! مثال‌های در تضاد دیگر در مکالمات بین مادران شامل مادر کارمند یا مادر خانه دار، تنها خوابیدن بچه یا کنار والد خوابیدن، شیردهی مادر یا شیردهی با شیشه شیر… این توصیه‌ها نه تنها اجازه‌ی رجوع به ذهن خودش را به مادر نمی‌دهند، بلکه او را از هماهنگی با ذهن کودکش هم دور میکنند.
واقعیت مادر بودن
در اشتراک گذاری «واقعیت مادر بودن» و واضح کردن «مادر کامل مقدس» یک حرکت آنی اتفاق می‌افتد. در مرکز این مفهوم مادر بودن واقعی با تمام انحرافات و کمبود هایش، مفهوم اختیار شخصی مادر و کودک وجود دارد.
مادر در ارتباط با کودکش مادر است. او نیاز های خودش را برای کودک و به همان اندازه امیال، افکار و احساساتی راجع به کودک دارد. به همان صورت، کودک هم از همان ابتدا ذهنیت خودش را دارد. انکار این مسئله کودک را به یک حباب محض تبدیل میکند و همچنین باعث می‌شود مادر خود را موجودی نامرئی حس کند.
احتمال اینکه یک مادر حس مادری را به یک روش خاص حس کند کم است. به احتمال زیاد او احساسات سریعا در حال تغییر را در پاسخ به نمودار تغییرات کودکش تجربه میکند. به احتمال زیاد مادر عشق و نفرت، قدرتمندی و ضعف، هیجان و رنجش، امید و ناامیدی، حیات و تهی شدن کامل را در دقایق مختلفی تجربه میکند.
روانکاو معروف، جاناتان سلاوین اینطور اظهار می‌دارد که عاملیت شخصی در کنار سایر عوامل مثل معلمان، تراپیست‌ها، پزشکان، دوستان و اعضای خانواده شکل می‌گیرد: کسانی که هنگام ناامیدی به ما امید می‌دهند، هنگام شک به خود ما را می‌پذیرند. متقابلا زمانی که دیگران ما را به عنوان موجودی بی‌همتا، جدا و توانا تایید نمی‌کنند عاملیت ما به خطر می‌افتد.
به طرز زیبایی تنها کسی که می‌تواند در شناخت این توانایی ها و استعدادها به مادر کمک کند اغلب خود کودک اوست. جسیکا بنجامین، روانکاو، بر اهمیت مذاکرات دو نفره عاملیت بین مادر و فرزندش تأکید می کند. کودک مشتاق و نیازمند به رسمیت شناخته شدن توسط مادر است تا شکوفا شود. مادر نیز نیازمند تایید دیگران و مهمتر از آن تایید کودکش است تا شخصیت مادری اش حمایت شود.
تحقیقات بئاتریس بیب و همکارانش بر روی تغییرات لحظه‌ای بین مادر و کودک نشانگر تبادلی دائمی از افکار و احساسات بین مادر و کودک است. از طریق همین گفتگوهای احساسی نوبتی مثل کلام، حرکات صورت و زبان بدن عاملیت برای مادر و کودک تحقق می‌یابد.
تجربه‌ی ذهنی مادر از یک مادر موثر و واقعی از طریق تعامل با کودک متولد می‌شود و به همان صورت حس کودک از خود به عنوان یک شخص مجزا و توانای کامل.
پاسخ‌هایی که یک مادر در کتب راهنما، وبلاگ ها و دیگران جستجو میکند اغلب در رابطه و هماهنگی بین خودش و کودکش وجود دارد. اگر مادر و کودک اجازه داشته باشند، قدردانی شوند، دیده شوند، دارای اهمیت باشند، حس زنده بودن را در خودشان پیدا میکنند.
سخن پایانی
پس از خواندن این مقاله چه حسی نسبت به خودتان دارید؟ اگر مادر شده‌اید، آیا شما هم تجربیات کودکی خود از مادرتان را تکرار کرده‌اید یا از آن خودداری کرده‌اید؟ شاید شما این آگاهی را داشته اید که مادر بودن تجربه‌ای نو است و در ارتباط با کودک خود آن را پرورش داده‌اید. اگر هنوز مادر نشده‌اید پس می توانید آمادگی های لازم را برای این تجربه‌ی جدید کسب کنید و بدون ترس از مادر ناکافی بودن قدم در راه مادر بودن بگذارید. نگران نباشید! هیچ کس نمی‌تواند ادعا کند مادر کاملی است.
یادداشت سردبیر: اگر احساساتی که هم اکنون تجربه می‌کنید بیش از تحملتان است و چیزی در این فرآیند وجود داشته که نتوانستید آن را بپذیرید، حتما از یک درمانگر متخصص کمک بگیرید. البته گروه درمانی با راهبری رواندرمانگر نیز می‌تواند در این مسیر به شما کمک کند. در صورت تمایل به شروع درمان فردی یا گروه درمانی می‌توانید از صفحهٔ شروع تراپی درخواست بدهید.
مادرِ به‌اندازهٔ کافی خوب؛ وینیکات دربارهٔ تولد خود در رابطه چه می‌گوید؟
دونالد وینیکات، روانکاو و پزشک کودکان بریتانیایی، با جمله‌ای مشهور گفت چیزی به نام «نوزاد» به‌تنهایی وجود ندارد؛ هر جا نوزادی هست، مراقبی هم هست. این ایده با موضوع این مقاله هم‌صداست: نه نوزاد بیرون از رابطه شکل می‌گیرد و نه مادر. هر دو در فضای میان خود متولد می‌شوند.
وینیکات از «مادرِ به‌اندازهٔ کافی خوب» سخن گفت؛ مادری که بینقص نیست اما در آغاز تقریباً کامل با نیازهای نوزاد هماهنگ می‌شود و بعد به‌تدریج و به اندازهٔ قابلتحمل ناکام می‌گذارد. همین ناکامیهای کوچک به کودک فرصت میدهد واقعیت را بشناسد و حس عاملیت پیدا کند. به بیان دیگر، تلاش برای «مادر کامل» بودن نه ممکن است و نه حتی به سود کودک.
او همچنین از «نگه‌داشتن» (holding) و نقش آینه‌وار چهرهٔ مادر می‌گفت: نوزاد وقتی به صورت مادر نگاه میکند، خودش را می‌بیند. اما مادر هم برای نگه‌داشتن کودک به محیطی نیاز دارد که او را نگه دارد؛ همسر، خانواده، دوستان یا درمانگر. از این زاویه، کمک خواستن مادر نشانهٔ ضعف نیست، بلکه بخشی از همان فضای میانی است که عاملیت هر دو در آن رشد میکند.
جدول: روانکاوانی که این مقاله به آن‌ها ارجاع میدهد
| روانکاو | ایدهٔ اصلی | معنا برای مادر |
|---|---|---|
| دنیل استرن | در «تولد یک مادر»، مادر شدن تغییر ذهنی و شخصیتی عمیقی است | آسیبپذیری و نیاز به تأیید در این دوره طبیعی است |
| جاناتان سلاوین | عاملیت شخصی در کنار عوامل بیرونی در رشد نقش دارد | مادر فقط پذیرندهٔ توصیه‌ها نیست، کنشگر است |
| جسیکا بنجامین | عاملیت در مذاکرهٔ دوطرفه و به‌رسمیت‌شناختن متقابل ساخته می‌شود | کودک هم به مادر کمک میکند توانایی‌هایش را بشناسد |
| بئاتریس بیب | میان مادر و کودک تبادل لحظه‌ای و دائمی احساس جریان دارد | پاسخ‌ها اغلب در هماهنگی با خود کودک پیدا می‌شوند |
برگرفته از متن همین مقاله؛ توصیف الگوست، نه تشخیص.
پرسش‌های پرتکرار
چرا بعد از مادر شدن احساس تردید و آسیبپذیری دارم؟
دنیل استرن در «تولد یک مادر» توضیح میدهد که مادر شدن تغییر ذهنی و شخصیتی عمیقی است. آسیبپذیری بیشتر و نیاز به تأیید و دوست داشته شدن در این دوره طبیعی است.
مادر کامل وجود دارد؟
نه. تصویر «مادر کامل مقدس» از فرهنگ و توصیههای اجتماعی میآید. مادر واقعی گاهی حسهای متضاد دارد و این تضاد بخشی از تجربهٔ مادری است، نه نشانهٔ شکست.
کتاب تولد یک مادر از کیست؟
«تولد یک مادر» (The Birth of a Mother) نوشتهٔ دنیل استرن، روانپزشک و روانکاو آمریکایی، و نادیا بروشوایلر استرن است و به دگرگونی روانی زن در مادر شدن می‌پردازد.
مادر خوب کافی یعنی چه؟
اصطلاح دونالد وینیکات است: مادری که بینقص نیست، اما به اندازهٔ کافی در دسترس و پاسخگوست. ناکامیهای کوچک و قابلتحمل او به رشد کودک کمک میکند.
آیا تکرار رفتار مادر خودم با کودکم طبیعی است؟
بسیاری از مادران تجربههای کودکی خود را ناخواسته تکرار میکنند. آگاه شدن از این تکرار، مثلاً در رواندرمانی، اجازه میدهد رابطهای تازه و متفاوت با کودک بسازید.
چه زمانی برای حسهای دوران مادری کمک بگیرم؟
اگر احساسهایت بیش از توان تحمل است، خواب و کارکرد روزانهات به هم ریخته یا نمیتوانی از کودک لذت ببری، صحبت با یک درمانگر یا شرکت در گروهدرمانی کمککننده است.
مادر بودن را تنها تجربه نکن
اگر مادر شدن حسهای متضاد و سنگینی برایت آورده، گفت‌وگو با یک درمانگر جایی امن برای فهم آن‌هاست. جلسهٔ معارفه در مرکز تجربه زندگی رایگان است.
اگر جایی از این متن به شما نزدیک بود
رواندرمانی تحلیلی یعنی وقت گذاشتن برای همین نزدیکی. جلسهٔ معارفه رایگان است و تغییر درمانگر هزینه‌ای ندارد.
شروع تراپی با جلسهٔ معارفه رایگاندربارهٔ رواندرمانی تحلیلی
نمی‌دانید چه نوع تراپی به شما می‌خورد؟ تست سبک درمانی من رایگان است، ثبت‌نام نمی‌خواهد و دو دقیقه طول می‌کشد. بقیهٔ تست‌های رایگان
