این متن بخشی از مفاهیم روانکاوی در مجلهٔ تجربه است.
درست همانطور که همه‌ی انسان‌ها مشترکا دارای ویژگی‌های جسمی متداول و آمادگی زیستی برای داشتن فیزیک مشخص هستند (مانند داشتن دو پا، یک قلب و غیره)، تمام انسان‌ها آمادگی روان‌شناختی مشترکی نیز دارند. در این مطلب از مجله تجربه زندگی درباره‌ی ناخودآگاه جمعی و نکاتی درباره آن صحبت می‌کنیم.
ناخودآگاه جمعی
اولین بار کارل گستاو یونگ، روانکاوی سوئیسی، مفهوم «ناخودآگاه جمعی» (collective unconscious) را مطرح کرد. از نظر یونگ بخشی از اعماق ناهشیار ما به طور ژنتیکی از گونه‌ی انسان به ارث رسیده‌است و ناشی از تجربیات شخصی نیست.
خواندن دربارهٔ این موضوع یک چیز است و حرف‌زدن دربارهٔ آن چیز دیگری. رزرو معارفهٔ رایگان در بات تجربه
در بعضی از متون ناخودآگاه جمعی را «روان عینی» هم می‌نامند؛ اصطلاح روانِ عینی از آنجایی می‌آید که این بخش از روانِ ناخودآگاه مفهومی ذهنی نبوده و انسان میتواند مفاهیمی را که در ناخودآگاه جمعی عنوان شده، به طور عینی در متن زندگی خود مشاهده کند. (هر دو عبارت «ناخودآگاه جمعی» و «ناهشیار جمعی» برای این مفهوم به کار می‌روند اما «ناهشیار جمعی» به نسبت بیشتر صدق می‌کند.)
طبق گفته‌های یونگ، ناخودآگاه جمعی در تمامی انسان‌ها وجود داشته و مسئول شماری از قدیمی‌ترین باورها و غرایز آدمیان، نظیر معنویت، رفتار‌های جنسی و غرایز زندگی و مرگ است.
کارل یونگ کیست؟
کارل گوستاو یونگ در سال 1875 در سوئیس به دنیا آمد، یونگ روان‌پزشک و روانکاو بود و مکتب روانشناسی تحلیلی را بنیان نهاد. یونگ و فروید بعد از هفت سال کار و تحقیقِ همگام، نهایتا از هم جدا شدند و یونگ این مکتب را برای تفکیکِ نظریاتش از فروید تأسیس کرد. اصلی‌ترین تفاوتی که در توضیحات آنها درباره‌ی ناخودآگاه وجود دارد این است که فروید به شخصی بودنِ تمام ناخودآگاه اذعان داشت؛ درحالی‌که یونگ بخشی از آن را برگرفته از تجربیات جمعی در گذشته‌ی انسان‌ها میدانست.
او مسئول ارائه و گسترش مفاهیمی چون ناخودآگاه جمعی و کهنالگوها (archetypes) بود و همچنین شخصیت‌های درونگرا و برونگرا را معرفی کرد.
تئوری مجموعه‌ی ناخودآگاه یونگ
طبق گفته‌های یونگ ناخودآگاه جمعی، از مجموعه‌ای از اطلاعات و تصورات تشکیل شده است که هر فرد به همراه آنها به دنیا می‌آید. این بخش از ناخودآگاه به دلیل تجربیات اجدادیمان میان تمامی گونه‌ی انسان مشترک است. اگر چه ممکن است انسان‌ها نسبت به دانشی که در ناخودآگاه جمعی‌اشان وجود دارد آگاه نباشند ولی تصور میشود که روان آدمی به هنگام بحران‌ها از این بخش کمک می گیرد.
غرایز و کهن الگو‌ها
یونگ بر این باور بود که ناخودآگاه جمعی توسط مفاهیمی جهانی به نام کهن الگو‌ها بروز داده میشود. کهن الگو‌ها می‌توانند نشانه‌ها، نمادها و یا الگوهای رفتار و تفکر باشند که از نیاکانمان به ارث رسیده‌اند.
یونگ اذعان داشت که این تصویرات افسانه‌ای و نمادهای فرهنگی ثابت نیستند؛ در عوض کهن الگوهای متفاوت می‌توانند در هر زمانی با هم ترکیب شده و همراه شوند. تعدادی از کهن الگوهایی که یونگ ارائه کرد:
- تولد
- مرگ
- قدرت
- تولد دوباره
- آنیما
- کودک
- قهرمان
- مادر
یونگ کهن الگوی مادر را مهمترین آنها میدانست. او بر این باور بود که که این کهن الگو نه تنها در شکل اصلی کلمه‌ی مادر، مادربزرگ، نامادری و دایه آشکار میشود بلکه کلمات نمادینِ مربوط به مادر را نیز در بر می‌گیرد. کلماتی مثل:
- باغ
- بهار
- چشمه
- کشور
- زمین
- کلیسا
- دریا
- خدا
- جنگل
طبق عقیده‌ی یونگ کهن الگوی مادر هم میتواند جنبههای مثبتی نظیر عشق و گرمای مادری و هم منفی مثل مادر آزاردهنده و شوم را شامل شود.
این نظریه‌ی یونگ در بسیاری از مسائل عمومی انسان‌ها جالب توجه است مانند:
باورهای پیچیده
عقاید دیرینه‌ای مثل مذهب و معنویت را می‌توان تا حدی ناشی از ناخودآگاه جمعی دانست. یونگ به این نتیجه رسید که شباهتِ جهانی مذهب‌های مختلف با یکدیگر دال بر این است که آنها بخشی آشکار شده از ناخودآگاه جمعیِ ما هستند.
مفاهیمی نظیر اصول اخلاقی، عدالت و خوب و بد نیز به همین نحو که برگرفته از ناخودآگاه جمعی بوده‌اند، توجیه می‌شوند.
فوبی‌ها
یونگ از نظریه‌ی ناهشیار جمعی برای توضیحِ ترس‌ها و فوبی‌های اجتماعی که در کودکان و بزرگسالان بدون دلیل خاصی نمایان می‌شوند، استفاده کرد. ترس از تاریکی، صداهای بلند، ارتفاع و خون همگی می‌توانند ریشه در ناخودآگاه جمعی داشته باشند که به عنوان خصیصه ژنی شناخته می‌شوند.
برای مثال یک تحقیق به این نتیجه رسید که یک سومِ کودکان بریتانیایی در سن شش سالگی از مار می‌ترسند و این درحالی است که احتمال برخورد با مار در بریتانیا بسیار کم است. این کودکان ممکن است تا به حال در موقعیت تراژیکی با مار روبرور نشده باشند ولی مارها همچنان در آنها پاسخ اضطراب را ایجاد می‌کنند.
رویاها
رویاها به عنوان شاهراهی به ناخودآگاه جمعی شناخته شدهاند. یونگ بر این عقیده بود که طبق کهن الگوهایی که ارائه کرد، نمادهای خاص در رویاها جهانی هستند. به بیان دیگر، نمادهای مشابه در خوابها، دارای معنایی مشابه ولی برای افرادی مختلف هستند. یونگ از ناهشیار جمعی برای تعبیر رویا نیز استفاده می‌کرد.
یونگ بر این باور بود که خوابها چیزی بیش از آرزوهای سرکوب شده هستند (نظر فروید در مورد خوابها). انسان در خواب به جبران آن بخش از روان که در زندگیِ هشیارانه عقب افتاده است نیز می‌پردازد.
آیا نظریه ناهشیار جمعی یونگ علمی است؟
از لحاظ تاریخی، از زمانی که یونگ نظریه‌اش را گسترش داد، بحث‌هایی در مورد این که ناهشیار جمعی نیازمند تفسیر عینی و یا ذهنی است، وجود داشته است.
در محافل علمی، تفسیر عینی این نظریه غلط شمرده شده است چرا که اثباتِ علمی این که نمادهای فرهنگی و تصویرهای خیالی از ابتدای تولد همراه ما بوده است، دشوار است.
در عوض، تفسیرات ذهنی بیشتر اساسِ علمی دارند. باور بر این که انسان‌ها الگوهای رفتاری مشترک دارند به این تفسیرات قوت بخشیده است.
ناخودآگاه جمعی در پژوهش‌های امروز
امروزه مفهوم ناخودآگاه جمعی بیشتر در مطالعات اسطوره، ادبیات، هنر و رواندرمانی یونگی به کار می‌رود. پژوهش‌های تجربی روانشناسی هم الگوهای مشترک رفتار انسان را بیشتر با زیست‌شناسی تکامل و یادگیری فرهنگی توضیح میدهند تا با میراثی روانی به معنای یونگی.
سخن پایانی
یادداشت سردبیر: یونگ پس از اختلافاتی که با فروید داشت، نظریه‌های خود را برپایه‌ی تئوری‌های او توسعه داد. حتی پس از این اختلافات یونگ بخشی از نظریاتش را برای فروید ارسال کرد و پس از آن، فروید از او خواست که ارتباطشان را ادامه ندهند. این جدایی زمینه را برای یونگ مهیا کرد تا رویکرد «روان‌تحلیلی» خود را بنیان بگذارد.
هرچند یونگ نظریات مختلف و قابل تفکری ارائه داد اما در مؤسسه‌ها و دانشگاه‌های برجسته، بیشترِ این نظریات به دلیل «به اندازه کافی علمی نبودن» کمتر تحت مطالعه و تدریس قرار می‌گیرند.
شما می‌توانید در مطلب زندگی‌نامه یونگ با دیگر نظریات او نیز آشنا شوید.
پرسونا، سایه و فردیت‌یابی؛ ناخودآگاه جمعی در زندگی روزمره
یونگ ناخودآگاه را دو لایه میدانست. لایهٔ نخست، ناخودآگاه شخصی، از تجربههای فراموششده یا سرکوبشدهٔ خود ما و «عقده‌ها» ساخته میشود. لایهٔ عمیقتر، ناخودآگاه جمعی، محتوای شخصی ندارد و از کهنالگوها شکل گرفته است. کهنالگو خودش تصویر مشخصی نیست؛ قالبی است که در هر فرهنگ با تصویرهای خاص همان فرهنگ پر میشود.
چند کهنالگو در زندگی روزمره ملموس‌ترند. «پرسونا» نقابی است که برای حضور در جمع بر چهره می‌زنیم و بدون آن زندگی اجتماعی ممکن نیست؛ اما اگر خودمان را فقط با نقاب یکی بدانیم، از درون تهی می‌شویم. «سایه» بخش‌هایی از خود است که نپذیرفته‌ایم و اغلب آنها را در دیگران می‌بینیم و به‌شدت سرزنش می‌کنیم. «آنیما» و «آنیموس» تصویر جنس دیگر در روان‌اند که در عشق‌ها و رویاها جان می‌گیرند.
از نگاه یونگ هدف رشد روانی، «فردیت‌یابی» است: آشنا شدن با این لایه‌ها، پذیرفتن سایه و نزدیک شدن به «خود» به‌عنوان کلیت روان. همین تفاوت با فروید، که ناخودآگاه را بیشتر جایگاه امیال سرکوبشدهٔ شخصی می‌دید، از دلایل جدایی آن دو در سال ۱۹۱۳ بود.
جدول: مهمترین کهنالگوها در روانشناسی تحلیلی یونگ
| کهنالگو | معنا | نمونه |
|---|---|---|
| مادر | پرورش و زایش، و در روی دیگرش بلعیدن و مهار کردن | زمین، دریا، چشمه و باغ در نمادها |
| قهرمان | سفر، مبارزه و دگرگونی | قهرمانان اسطورهها و قصه‌ها |
| پرسونا | نقابی که در جمع بر چهره می‌زنیم | نقش‌های کاری و اجتماعی |
| سایه | بخش‌های پس‌زده و ناپذیرفتهٔ خود | ویژگی‌ای که در دیگران به‌شدت آزارمان میدهد |
| آنیما و آنیموس | تصویر جنس دیگر در روان | شخصیت‌های آرمانی در رویا و عشق |
| خود (Self) | کلیت و یکپارچگی روان | مسیر فردیت‌یابی |
برگرفته از نظریهٔ یونگ و متن همین مقاله
پرسش‌های پرتکرار
تفاوت ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه شخصی چیست؟
ناخودآگاه شخصی از تجربههای فراموششده یا سرکوبشدهٔ خود فرد ساخته میشود. ناخودآگاه جمعی به تعبیر یونگ میراثی مشترک میان همهٔ انسانهاست که از تجربهٔ شخصی به دست نمیآید.
کهنالگو چیست؟
کهنالگو (archetype) الگویی جهانی و پیشینی در روان است که به تصویرها و نمادهای فرهنگی شکل میدهد؛ مثل مادر، قهرمان، کودک، تولد دوباره و مرگ.
مهمترین کهنالگو از نظر یونگ کدام است؟
یونگ کهنالگوی مادر را مهمترین کهنالگو میدانست. این کهنالگو در نمادهایی مثل زمین، دریا، چشمه و جنگل دیده میشود و میتواند جنبههای مثبت و منفی داشته باشد.
نگاه یونگ و فروید به ناخودآگاه چه تفاوتی دارد؟
برای فروید ناخودآگاه بیشتر جایگاه امیال سرکوبشدهٔ شخصی بود. یونگ این لایه را پذیرفت، اما لایهای عمیقتر و جمعی هم به آن افزود؛ همین اختلاف از دلایل جدایی آن دو بود.
آیا نظریهٔ ناخودآگاه جمعی علمی است؟
تفسیر عینی این نظریه، یعنی به ارث رسیدن خاطرهها، در محافل علمی پذیرفته نیست. اما خوانش نمادین آن در اسطورهشناسی، ادبیات و رواندرمانی یونگی همچنان کاربرد دارد.
ناخودآگاه جمعی در رویاها چطور دیده میشود؟
یونگ رویاها را شاهراهی به ناخودآگاه جمعی میدانست. به نظر او خوابها فقط آرزوهای سرکوبشده نیستند و گاهی نمادهایی کهنالگویی را نشان میدهند که در اسطورهها هم تکرار شدهاند.
نمادهای زندگی‌ات را بشناس
گاهی الگوهایی در رویاها و رابطه‌هایمان تکرار می‌شوند که فهمیدنشان در کنار یک درمانگر ممکن است. جلسهٔ معارفه در مرکز تجربه زندگی رایگان است.
اگر جایی از این متن به شما نزدیک بود
رواندرمانی تحلیلی یعنی وقت گذاشتن برای همین نزدیکی. جلسهٔ معارفه رایگان است و تغییر درمانگر هزینه‌ای ندارد.
شروع تراپی با جلسهٔ معارفه رایگاندربارهٔ رواندرمانی تحلیلی
نمی‌دانید چه نوع تراپی به شما می‌خورد؟ تست سبک درمانی من رایگان است، ثبت‌نام نمی‌خواهد و دو دقیقه طول می‌کشد. بقیهٔ تست‌های رایگان
