این متن بخشی از تحلیل روانکاوانه فیلم و سریال در مجلهٔ تجربه است.
ماجرا درباره خانواده‌ای است که هر کدام استعداد خارق‌العاده‌ای دارند. توانایی حرف زدن با حیوانات، استعداد تغییر چهره، قدرت جسمانی بسیار زیاد یک دختر و… ما را حیرت‌زده میکند و حتی شاید دلمان بخواهد جای آن‌ها باشیم. استعدادهایی عجیب و جادویی که با معادلات دنیای واقعی جور درنمی‌آید!
اما میرابل یکی از اعضای خانواده است که استعداد خاصی ندارد و تلاش میکند آن را کشف کند. عجیب است که همه در حوزه‌های مختلف توانمند هستند، ولی او حتی دلیل ناتوانی‌اش را هم نمی‌داند. به نظر می‌رسد میرابل بیش از آن که بسیار ویژه باشد، کاملاً معمولی است. افسوس که «معمولی بودن» همان چیزی است که در خانواده «بد» تلقی می‌شود.
این مطلب را در بات تجربه هم داریم، همراه پیشنهادهای هم‌خانواده‌اش. دیدن پیشنهادهای مرتبط در بات
ترس از آسیب‌پذیری
سکه استعداد، دو رو دارد. هرجا از توانمندی حرف می‌زنیم، باید درباره آسیب‌پذیری هم بگوییم. پاشنه آشیل این خانواده، «آسیب‌پذیر بودن» است. گویی از نظر مادربزرگ، اعضای خانه زمانی خوب هستند که کامل و بینقص باشند. اما چه کسی است که در واقعیت بتواند همه‌چیز را تحت کنترل داشته باشد؟
اما جادو و اعتقاد راسخ به نیروهای فراطبیعی می‌تواند سرپوشی برای آسیب‌پذیری‌ها باشد. درست وقتی از قدرت واقعیت جا می‌مانیم، آرزومندانه به دنیای فانتزی پناه می‌بریم؛ آنجا که هر امر محالی ممکن می‌شود و هیچ رؤیایی شکست نمی‌خورد. حتماً برای شما هم پیش آمده است که موقع گرسنگی و البته نبود امکانات غذایی، به غذای موردعلاقه‌تان فکر کنید و سعی کنید خودتان را حتی برای چند ثانیه هم که شده، تسکین بدهید.
دختر پرزور قصه که می‌تواند همزمان وسیله‌های سنگین خانه را جابه‌جا کند، از اینکه پلک چشمش هم بپرد می‌ترسد و غمگین می‌شود و در جایی از داستان می‌گوید: «یک ترک یا شکاف مثل وزنه‌ای سنگین، کمرم رو می‌شکنه!»
در واقع ناکام شدن برای هر کدام از اعضای خانواده (به‌جز میرابل) و از همه بیشتر برای مادربزرگ، فاجعه غیر قابل تحملی است که حتی تصورش را هم باید از ذهن دور کرد.
چرا همه می‌ترسند؟
مادربزرگ به‌عنوان شخصیت مهم خانواده، کسی است که شوهرش می‌رود و می‌میرد؛ آن هم درحالی‌که او به تازگی سه فرزند را به دنیا آورده است. حالا او باید بچه‌ها را به تنهایی بزرگ کند. قصه‌ای که نه فقط در انیمیشن‌های فانتزی، بلکه بارها در واقعیت ما یا اطرافیانمان رخ داده است. حالا مادربزرگ (کسی که مدت‌ها نیازش را به کمک دیگران انکار کرده است) سعی میکند به شکل افراطی، باور همه‌توانی را در خودش و دیگران پرورش بدهد. راهی برای جبران که الزاماً هم به سرانجام دلخواهی نمی‌رسد.
زنجیره انکارهای او حتی در سن پیری هم ادامه پیدا میکند و با تأکید می‌گوید: «خونه خراب نمیشه.» شمع کم‌رمقی که در انیمیشن می‌بینیم، مثال خوبی است که از خرابی خانه خبر میدهد. چیزی که مادربزرگ هرگز دوست ندارد ببیند و باور کند.
پذیرش نقص‌های درونی
میرابل در گفتگو با مادربزرگش می‌گوید: «از من می‌خوای چیزی باشم که نیستم. من هر چقدر هم خوب باشم باز برات کمه!» این جملات کافی هستند تا یاد کمالگرایی و تمایل شدید برای بینقص بودن بیفتیم. «اختگی» اصطلاحی است که فروید روانکاو، آن را برای شرح و توصیف مراحل جنسی-روانی انسان به کار برد. به زبان دیگر، همه ما با خیالِ نقص و وحشت «از دست دادن»، دوران کودکی را سپری می‌کنیم.
از طرف دیگر، همین که نمی‌دانیم دیگری از ما چه می‌خواهد، دچار اضطراب خواهیم شد. شاید حدس‌هایی بزنیم، اما وقتی مطمئن شویم گمان‌های ما چیزی جز چند احتمال شکست‌خورده نیستند، اضطرابمان اوج می‌گیرد. اطرافیان افراد کمال‌گرا معمولاً این اضطراب را با شدت بیشتری تجربه می‌کنند، چون از نظر شناختی، هیجانی و رفتاری نمی‌دانند چقدر کافی است. کوچک‌ترین نقص آن ها از چشمان تیزبین کمال‌گراها دور نمی‌ماند و حتماً باید تاوانش را پرداخت کنند. ماراتنی نفس‌گیر که گویی خط پایانی ندارد و هر بار برای بهتر شدن باید بیشتر تلاش کنند.
ما (چه مردان و چه زنان)، زمانی بهتر می‌توانیم با ناکامی‌ها کنار بیایم که اختگی خودمان (به طور نمادین، فقدان قدرت) را بپذیریم. درست از همان موقع است که می‌توانیم نیازهایمان را ببینیم، دست از باور همه‌توانی بکشیم، از دیگران کمک بخواهیم و کمبودهایمان را تا حد امکان (و نه افراطی و با فشار بر جسم و روان خودمان و دیگران) جبران کنیم.
همانندسازی با دیگریِ سختگیر
قانون نانوشته‌ای در آن خانه وجود دارد که هیچکس نباید درباره ناتوانی، از بین رفتن جادو، خراب شدن خانه و… فکر کند یا با دیگری حرف بزند. اعضای خانواده به گونه‌ای با مادربزرگ همانندسازی کردهاند که بلد نیستند طور دیگری باشند. صدای مادربزرگ برای تمام اعضای خانواده به‌قدری درونی شده است که کافی است خطایی از آن‌ها سر بزند. حالا خودشان به نیابت از مادربزرگ میتوانند با صدایی سرشار از سرزنش، خودشان را زیر سؤال ببرند که چرا نتوانسته‌اند بهتر باشند.
بسیاری از ما خودمان را به اندازه کافی دوست نداریم. در واقع صدای انتقادگر درونمان قدرت بیشتری دارد تا برای نادیده گرفتن، تحقیر و تخریب شخصیتمان اقدام کنیم. فروید در توپوگرافی دوم خود درباره سوپر ایگو می‌نویسد: «سوپر ایگوی کودک بر مبنای الگویی بنا شده است که مبتنی بر والدین او نیست، بلکه مبتنی بر سوپر ایگوی والدین او است.» در این صورت اگر تحلیل و تغییری اتفاق نیفتد، سوپر ایگوی سختگیر و منتقد می‌تواند تا نسل‌ها ادامه پیدا کند.
نجاتی از جنس معمولی بودن
میرابل، همان دختر معمولی قصه، نه با افسون و معجزه که با همان هنر معمولی بودنش می‌تواند خانواده را نجات بدهد. او نماد کسی است که اختگی‌اش را پذیرفته و حالا قادر است اعضای خانواده را دور هم جمع کند و با همدلی دیگران، دوباره خانه را از نو بسازند و اتفاقاً از این راه است که نجات پیدا می‌کنند.
معمولی بودن میرابل، بیشتر از آن که یک راه نجات معجزه‌آسا باشد، کارآمد است و می‌تواند به‌موقع گره‌های کور را باز کند. اتفاقی که شاید در زندگی روزمره‌مان محال به نظر برسد؛ یعنی آسوده زندگی کردن از راه معمولی بودن.
انیمیشن Encanto مخاطب خاص خودش را دارد. مخاطبی که دوست دارد به این سؤال داستان فکر کند که «وقتی بفهمی اونی که می‌خوای باشی بینقص نیست، چه کاری ازت برمیاد؟»
بایرون هوارد، کارگردان انیمیشن افسون
بایرون هوارد (Byron Howard) طراح، انیماتور و کارگردان آمریکایی استودیوی دیزنی و زاده 1968 است. این کارگردان را با انیمیشنهایی همچون تیزپا (2008)، گیسوکمند (2010) و زوتوپیا (2016) می‌شناسیم.
انیمیشن Encanto شصتمین انیمیشنی است که در استودیوی انیمیشن‌سازی والت دیزنی ساخته شده است.
چه کسانی مخاطب این انیمیشن هستند؟
از تصاویر رنگارنگ و روایت‌های موزیکال انیمیشن که بگذریم (چیزی که برای کودکان بسیار جذاب است)، بزرگسالان میتوانند با دیدن افسون، دقایقی تامل کنند و صادقانه از خودشان بپرسند آیا واقعا خودم را دوست دارم؟ آیا می‌توانم دست از انتقادهای بی‌رحمانه بردارم؟
در زمانه‌ای که مدام فکر می‌کنیم از بقیه کمتر هستیم، دیدن این انیمیشن کمک میکند دست از مقایسه برداریم و آنچه را که هستیم بپذیریم تا بتوانیم رشد کنیم.
برونو، ایزابلا و آنچه خانواده نمی‌خواهد ببیند
ترانهٔ معروف «دربارهٔ برونو حرف نمیزنیم» شاید دقیق‌ترین تصویر انیمیشن از سازوکار واپس‌رانی باشد. برونو کسی است که آینده را می‌بیند و آنچه می‌بیند با تصویر بینقص خانواده جور درنمی‌آید؛ پس خانواده او را از روایت خود حذف میکند. اما فروید نشان داده بود که امر واپس‌رانده نابود نمی‌شود. برونو هم از خانه بیرون نرفته است؛ سال‌ها در دیوارهای همان خانه زندگی کرده و ترکها را وصله زده است. آنچه انکار می‌کنیم، درست در بطن خانه حضور دارد و دیر یا زود بازمیگردد.
ایزابلا روی دیگر همین سکه است. او دختر کامل خانواده است که همیشه گل‌های بینقص می‌سازد، اما وقتی برای اولین بار به‌جای گل یک کاکتوس می‌سازد، چیزی تازه در او زنده می‌شود. وینیکات از «خود کاذب» سخن می‌گفت؛ خودی که برای برآوردن انتظار دیگری ساخته می‌شود و خودانگیختگی را پنهان میکند. لحظهٔ کاکتوس، لحظهٔ فاصله گرفتن ایزابلا از این خود کاذب است.
از این منظر، افسون داستانی دربارهٔ انتقال میان‌نسلی رنج هم هست. فقدانی که مادربزرگ هرگز سوگواری‌اش نکرده، به شکل قانونِ بینقص بودن به فرزندان و نوه‌ها رسیده است. ترمیم خانه وقتی ممکن می‌شود که مادربزرگ سرانجام از گذشته و ترسش حرف می‌زند؛ یعنی وقتی سوگ به زبان می‌آید و دیگر لازم نیست با جادو پوشانده شود.
جدول: شخصیت‌های Encanto و مفهوم روانکاوانهٔ هرکدام
| شخصیت | آنچه در داستان می‌بینیم | مفهوم روانکاوانه |
|---|---|---|
| مادربزرگ (آلما) | پس از مرگ همسر، انکار نیاز و پافشاری بر بی‌نقصی خانه | انکار، باور همه‌توانی، سوگ حل‌نشده |
| لوئیزا | قدرت جسمانی زیاد و ترس از کوچک‌ترین ترک | ترس از آسیب‌پذیری و ناکامی |
| ایزابلا | دختر کامل خانواده که همیشه گل می‌سازد | خود کاذب در برابر خود خودانگیخته |
| برونو | عمویی که «درباره‌اش حرف نمیزنیم» و در دیوارهای خانه پنهان شده | امر واپس‌رانده‌ای که بازمیگردد |
| میرابل | بی‌استعداد و معمولی، اما ترمیم‌کنندهٔ خانه | پذیرش اختگی نمادین و کمبود |
خوانشی تحلیلی از شخصیت‌های داستان است، نه توصیف تشخیصی.
پرسش‌های پرتکرار
کارگردان انیمیشن افسون (Encanto) کیست؟
انیمیشن افسون را بایرون هوارد و جرد بوش کارگردانی کردهاند. هوارد پیشتر انیمیشنهایی مانند تیزپا، گیسوکمند و زوتوپیا را برای دیزنی ساخته بود.
پیام اصلی انیمیشن Encanto چیست؟
افسون نشان میدهد ارزش آدم به استعداد خارقالعاده و بینقص بودنش نیست. خانواده وقتی نجات پیدا میکند که ترکها و ناتوانیهایش را ببیند، دربارهشان حرف بزند و از یکدیگر کمک بخواهد.
چرا مادربزرگ در Encanto این‌قدر سختگیر است؟
مادربزرگ همسرش را از دست داده و باید سه فرزند را تنها بزرگ کند. او نیازش به کمک را انکار میکند و برای جبران این فقدان، بی‌نقصی و همه‌توانی را از همهٔ اعضای خانواده می‌خواهد.
چرا درباره برونو حرف نمیزنیم؟
برونو آیندهای را میدید که خانواده نمیخواست بشنود، پس از روایت خانه حذف شد. از نگاه روانکاوی او همان چیزی است که واپس رانده شده، اما در دیوارهای خانه حضور دارد و سرانجام بازمیگردد.
اختگی نمادین در تحلیل Encanto یعنی چه؟
در روانکاوی، پذیرش اختگی نمادین یعنی پذیرفتن اینکه هیچکس همهتوان و کامل نیست. میرابل نماد کسی است که کمبودش را پذیرفته و همین به او امکان میدهد دیگران را دور هم جمع کند.
انیمیشن افسون برای بزرگسالان هم مناسب است؟
بله. کودکان بیشتر جذب رنگها و موسیقی آن میشوند، اما بزرگسالان میتوانند با دیدنش دربارهٔ کمالگرایی، صدای منتقد درونی و انتظارهای خانوادگی از خودشان فکر کنند.
تو هم صدای منتقد درونی داری؟
اگر صدای «باید بینقص باشی» در تو بلند است، گفت‌وگو با یک درمانگر کمک میکند ریشه‌اش را بشناسی. جلسهٔ معارفه در مرکز تجربه زندگی رایگان است.
این متن از روانکاوی می‌گوید؛ تجربه‌اش کار دیگری است.
در مرکز تجربه زندگی می‌توانید با یک روانکاو یا درمانگر تحلیلی کار کنید. جلسهٔ معارفه رایگان است و تغییر درمانگر هزینه‌ای ندارد.
شروع تراپی با جلسهٔ معارفه رایگاندربارهٔ روانکاوی در تجربه
نمی‌دانید چه نوع تراپی به شما می‌خورد؟ تست سبک درمانی من رایگان است، ثبت‌نام نمی‌خواهد و دو دقیقه طول می‌کشد. بقیهٔ تست‌های رایگان
