پیشگیری از خودکشی با حرف زدن؛ گزارش نشست «پلی‌لیستِ ابی»

ولی ما در ده سال اخیر یه رشد بی‌سابقه داریم. برآوردها می‌گن نرخ خودکشی سال ۱۳۸۰، ۴٫۲ در صد هزار بوده و تا سال ۱۳۹۰ شده ۴٫۷؛ یعنی فقط نیم واحد افزایش. ولی بعد از اون شتاب می‌گیره، اون‌قدر که سال ۱۴۰۲ به ۸٫۹ می‌رسه؛ یعنی در ۱۲ سال تقریباً دو برابر. و این افزایش همراه با یه تغییر الگوست. تغییر الگو کجاست؟ اینکه نرخ خودکشی جوان‌ها بیشتر می‌شه. از سال ۱۳۹۰ می‌بینیم که الگوی خودکشی جوان‌ها نسبت به الگوی جهانی تغییر می‌کنه. معمولاً خودکشی بین نوجوان‌ها و جوان‌ها بیشتره؛ در میانسالی کمتر می‌شه و بعد از ۵۰ سالگی دوباره آروم‌آروم بالا می‌ره. ولی در ایران بیشترین نرخ خودکشی زیر ۳۵ ساله‌هاست؛ و بیشتر مردان جوانِ بیکار، با سواد کم یا گروه‌های کم‌درآمد. این یعنی در گروه‌های تحصیل‌کرده، دانشجوها و دانش‌آموزها خودکشی نیست؟ نه؛ می‌خوام بگم الگوش بالاتر از چیزیه که انتظار می‌رفت.

توی سواد سلامت، انواع سواد داریم؛ یکیش سواد سلامت روانه و بعد از اون، سواد خودکشی. سواد خودکشی یعنی چی؟ یعنی من نشانه‌ها رو بشناسم، عوامل خطر و عوامل محافظ رو بشناسم، مسیر کمک‌خواستن رو بشناسم؛ بدونم از کجا می‌تونم کمک بگیرم. بر انگ غلبه کنم؛ چیزی که نمی‌ذاره درباره رنج روانی‌ای که دارم با کسی صحبت کنم. انگ، مانع کمک‌خواستنه. خب این با چی حل می‌شه؟ جز اینکه درباره‌ش حرف بزنیم و آگاهی رو بالا ببریم؟ پس حرف زدن دربارهٔ خودکشی یعنی بالا بردن سواد سلامت جامعه؛ سواد روان و سواد خودکشی.

خوبیِ علم اینه که متواضعه؛ وقتی اشتباه می‌کنه، می‌گه اشتباه کردم. سال‌هاست که می‌گن دیگه نگیم «خودکشی موفق» یا «ناموفق». پس چی بگیم؟ «اقدام به خودکشی» و «خودکشی منجر به فوت». چون «موفق» یعنی کسی که به دستاورد رسیده، برنده شده. اون یکی می‌گه من توی اینم موفق نشدم؛ یه شکست دیگه به شکست‌هاش اضافه می‌شه. یا می‌گیم «مرتکب خودکشی شد»، «قربانی خودکشی شد». این واژه‌ها بار دارن. اگه جلسهٔ ما فقط همین یه دستاورد رو داشته باشه که مخاطب‌ها، یا خود ما به عنوان رسانه، بدونیم چه واژه‌هایی رو باید به کار ببریم، یا دست‌کم وقتی گزارش یا خبری منتشر می‌کنیم برامون سؤال بشه، کارمونو کردیم.

می‌گن سوگ خودکشی سخت‌ترین نوع سوگه. عزیزی رو توی تصادف از دست بدید، توی یه بیماری، یا شب عروسیش تصادف کنه… سوگ خودکشی با همهٔ این‌ها فرق داره؛ خیلی پیچیده‌تره. چون آدم‌ها دنبال علت می‌گردن، احساس گناه می‌کنن، احساس شرم می‌کنن، خودشونو مقصر می‌دونن. از طرف دیگه نگاه جامعه به اون خانواده عوض می‌شه؛ قضاوتشون می‌کنن که چی تو اون خونواده بوده. به حاشیه رونده می‌شن. سوگ خودکشی برای بازمانده‌ها خیلی سنگینه. کسی سراغ اون خانواده رفته که ببینه حالشون چطوره؟ با این رنج چطور کنار میان؟ آیا کمک می‌خوان یا نه؟

متن، تلاش‌های یک نفره که در میانهٔ افسردگی و فضای خودکشی، فهرستی درست می‌کنه از دلخوشی‌های زندگی. اینکه من به چه چیزی دلم خوشه. از هفت‌سالگی، با بستنی چوبی و شکلات شروع می‌کنه تا میانسالی؛ لذت‌ها و دلخوشی‌ها عوض می‌شن. یواش‌یواش عشق رو تجربه می‌کنه، معاشرت و نشستن با اهل فن، مثل همین جلسه که برای من باارزشه، و لذت‌های دیگه رو کشف می‌کنه. بخشی از اون فهرست در ایران قابل فهمه، بخشیش نه. اینجا بازنویسی اتفاق افتاد؛ و چیزهایی از زندگی شخصی خودمون رو هم واردش کردیم. بنابراین با یه تئاتر مرسوم روبه‌رو نیستیم؛ یک نشست یا دورهمیه دربارهٔ امید به زندگی. من حتی می‌گم موضوعش خودکشی نیست؛ چون اون فهرست در پایان به رویدادی می‌رسه که دوست دارم خودتون ببینید. در پایان به یه نور وصل می‌شه. برای همین تعبیر من از نمایش اینه که دربارهٔ زندگیه، دربارهٔ دلخوشی‌هاست. و چیزی که از مخاطب می‌خوایم اینه که شما هم دلخوشی‌هاتونو بنویسید؛ این روزها چی شما رو نگه می‌داره؟

چند چیز بود: خود متن، و شرایط اجتماعی ما؛ احساس ضرورت. در وضعیتی که همه‌مون می‌دونیم چه سال سختی رو پشت سر گذاشتیم، خیلی راحته که از غم‌هامون، افسردگی‌هامون، بیکاری و بی‌پولی‌مون حرف بزنیم. اینکه می‌شه در میانِ این همه سختی از لذت‌ها حرف زد؛ این بخش دومش بود.

فکر می‌کنم ما به عنوان هنرمند نمی‌تونیم ارزاق رو ارزون کنیم. نمی‌تونیم جای مردم بجنگیم یا صلح کنیم. ولی برای اینکه داغ‌هایی که مثال زدم به دل کسی نمونه، شاید بتونیم فضایی بسازیم که آدم‌ها دربارهٔ این مسئله حرف بزنن، با هم فکر کنن و ببینن چی کار می‌شه کرد. تنها کاری که ما به عنوان هنرمند می‌تونیم بکنیم همینه. و فکر می‌کنم هر اتفاقی در ایران، استادها، کسایی که با تصمیم‌گیرها در ارتباطن، باید به یک کمپین ضد افسردگی و یه حرکت برای شادمانی ملی برسه. یعنی علاوه بر اینکه آدم‌ها رو یکی‌یکی در نظر می‌گیریم و به کسایی که ممکنه به خودشون آسیب بزنن و اطرافیانشون توجه می‌کنیم، به نظرم به یه حرکت جمعی هم نیاز داریم.

تئاتر خیلی به روان‌درمانی نزدیکه؛ از این نزدیک‌تر نمی‌شه. فکر کنید یک نفر توی اتاق درمان با یه روان‌درمانگر صحبت می‌کنه. داره چی کار می‌کنه؟ داره یه چیزی رو تعریف می‌کنه. تئاتر هم خیلی شبیه همین صحنه‌ست. فروید یه مقاله داره، «دربارهٔ روان‌درمانی»؛ اونجا به پزشک‌ها می‌گه هملت رو بخونید تا بفهمید روان‌درمانی اساساً چطور کار می‌کنه. برای همین تئاتر رسانهٔ خیلی خوبی برای این پیام‌هاست؛ چون آدم‌ها یک ساعت و بیشتر اونجا می‌شینن و کاملاً با اون پیام درگیر می‌شن. این تئاتر «پلی‌لیستِ ابی» رو من دیدم و شما رو هم به دیدنش دعوت می‌کنم؛ با دقت خیلی خوبی کارشو انجام می‌ده. نه‌تنها کسی سالن رو با تلخی ترک نمی‌کنه، فکر می‌کنم خیلی‌ها به زندگی علاقه‌مند می‌شن و حالشون خوب می‌شه. هر کسی که از مرگ حرف می‌زنه، حتماً داره از زندگی هم حرف می‌زنه. گاهی برای اینکه بگی زندگی چقدر مهمه، باید نشون بدی اون طرف چقدر می‌تونه سخت باشه.

برای من جالب بود؛ چون نمایش خیلی معروفه، اسپویل حساب نمی‌شه. کودکیه که مادرش اقدام به خودکشی کرده، اما زنده‌ست. و بچه برای مادرش شروع می‌کنه به نوشتن یک فهرست. اولیش بستنیه. دومی آب‌بازیه. سومی رنگ زرده؛ می‌گه به خاطر رنگ زرد می‌شه زندگی رو ادامه داد. ایدهٔ خیلی قدرتمندیه، و فکر می‌کنم همه باهاش احساس نزدیکی می‌کنن، چون هر کسی می‌تونه یه فهرستی برای خودش جمع‌وجور کنه. توی اجرای ایرانی، کاملاً به فرهنگ ایران نزدیکش کردن؛ اسمش و اون فهرست هم عوض شده. اون بچه هم همین کار رو کرده؛ مسئلهٔ سختِ مادرش رو تبدیل به چند تا کلمه کرده. شاید اگه پیش یه درمانگر کودک می‌رفت، اونم کمکش می‌کرد که این مسئله‌های سخت رو به کلمه دربیاره؛ یه بازی براش بسازه تا ببینیم با این تروما چطور بازی می‌کنه. اون بچه خودش بازی خودشو ساخته؛ بازیش همین فهرست بوده.

آدم‌ها شک می‌کنن، وسط راه پشیمون می‌شن. ببینید، خودکشی پدیده‌ایه که دوسوگرایی داره. آدم هم دوست داره بمیره، هم دوست داره زنده بمونه. یه سری دلایل برای زنده موندن داره، یه سری دلایل برای مردن. حالا اگه این کفهٔ ترازو برای زنده موندن سنگین بشه، با همین دلخوشی‌های کوچیک؛ یه توت، یه گیلاس… همین نکته‌ایه که با اون می‌تونیم از خودکشی پیشگیری کنیم. چون آدم بین مرگ و زندگی مردده، تو می‌تونی با یه دلخوشی کوچیک بهش امید بدی، می‌تونی کمکش کنی.

یه نکتهٔ دیگه: اینجا صحبت از «اقدام نمایشی» شد. هیچ اقدام به خودکشی، هیچ تهدید به خودکشی، هیچ حرف زدن از خودکشی رو نباید «نمایشی» حساب کرد؛ که برای جلب توجهه، نمایشه، می‌خواد براش گوشی بخرم، جرئتشو نداره، اهل این کار نیست. این‌ها باورهای نادرستیه که بین مردم هست. همونا بعداً می‌گن ای وای، چه خاکی به سرم شد؛ بچه‌م می‌گفت و من باور نکردم. برای همین من همیشه یه تمثیل دارم: «سرِ کار، سرِ مزار». حرف زدن از خودکشی رو همیشه جدی بگیریم، حتی به غلط. چون اگه جدی نبوده باشه و ما جدی گرفته باشیم، چه اتفاقی می‌افته؟ ما رو سرِ کار گذاشته. می‌خواست خودکشی کنه؟ الکی به ما گفت. ما هم جدی گرفتیم، زنگ زدیم ۱۲۳، رفتیم سراغ کمک، کلی کار کردیم؛ ما رو سرِ کار گذاشته. ولی اگه جدی باشه و خانواده جدی نگیره و خدای نکرده اتفاقی بیفته، ما رو سرِ مزار می‌بره. پس همیشه بریم «سرِ کار».