سهشنبه ۱۹ آبان ۱۴۰۵، مدرسهٔ تجربه زندگی وبیناری رایگان و آنلاین با عنوان «بازگشت به فروید؛ پیوندی میان آرای زیگموند فروید و ژاک لکان» برگزار کرد. سخنران اصلی دکتر زهرا قنبری، رواندرمانگر و سوپروایزر تحلیلی و رئیس هیئت علمی مدرسه بود و یاسر درخشان و عرفان امیربیگی جلسه را همراهی کردند. این صفحه گزارش همان جلسه است.
صوت کامل وبینار
کشف اصلی فروید چه بود و لکان چرا به آن برگشت؟
فروید این را از رؤیاها، نشانهها (سمپتومها)، لغزشهای زبانی، فراموشیها و رفتارهای تکراری نتیجه گرفت. از نگاه او اینها بیمعنا و اتفاقی نیستند و از چیز دیگری خبر میدهند. ردیابی همینها او را به تعارضها، تضادها و امیالی رساند و در نهایت به مفهوم ناخودآگاه.
به گفتهٔ دکتر قنبری، لکان از این جهت به فروید برگشت که روانکاوی در زمان او بیشتر روی ایگو، یعنی «منِ آگاه»، متمرکز شده بود: چگونه به ایگو ابزار بدهیم تا با واقعیت بیرون سازگارتر شود. لکان این را کماهمیتشدن کشف بزرگ فروید میدید و میخواست مرکزیت را به ناخودآگاه برگرداند.
اگر این حوزه را دنبال میکنید، لازم نیست هر بار سر بزنید. خبردارشدن از مطلبهای تازهٔ این موضوع
ناخودآگاه ساختاری مثل زبان دارد یعنی چه؟
دکتر قنبری تأکید کرد که لکان نمیگوید فروید زبان را نمیشناخت. فروید هم از تداعیها و کلمهها به تعارضها و امیال رسید. اما لکان زبان را فقط ابزاری برای بیان ایدهها نمیداند؛ زبان خودش در شکلگرفتن تجربهٔ آدمها از دنیا مؤثر است.
مثالی که در وبینار آمد: مراجعی میگوید «من همیشه آدمهایی را انتخاب میکنم که آخرش مرا ترک میکنند». نگاه فرویدی دنبال رابطهها، تعارضها و امیال ناخودآگاه پشت این جمله میرود. لکان این را ارزشمند میداند، ولی کنارش میپرسد خود این جمله، با واژهٔ «ترککردن» و ساختارش، چه نقشی دارد و فرد چگونه با آن به دنیا وصل میشود.
گفتار تهی و گفتار پر چه فرقی دارند؟
به روایت دکتر قنبری، لکان گفتار تهی را کافی نمیداند: اینکه همهٔ قصههای روز را بگوییم، از بیتوجهی دیگران بنالیم یا بپرسیم چرا روزگار با ما این کار را میکند. او دنبال گفتار پر است، یعنی اینکه پشت کلماتی که از دهان آدمها بیرون میآید، در ازای انتظار و گله و داستان، چه حقیقتی نهفته است و آدمها در واقع از چه حرف میزنند.
جدول زیر تفاوت تأکیدها را، به همان شکل که در وبینار توضیح داده شد، کنار هم میگذارد.
مقایسهٔ تأکید فروید و لکان در بحث بازگشت به فروید
| مفهوم | فروید | لکان |
|---|---|---|
| ناخودآگاه | از رؤیا، لغزش، نشانه و رفتار تکراری ردیابی شد | ساختاری شبیه زبان دارد و باید دید چگونه در گفتار خود را نشان میدهد |
| گفتار | تداعیها و حرفزدن راه رسیدن به ناخودآگاه است | میان گفتار تهی و گفتار پر فرق میگذارد |
| ایگو | کشف او این است که انسان بر خود تسلط کامل ندارد | تمرکز بر ایگو و سازگاری با دنیای بیرون را دور شدن از این کشف میداند |
| هدف تحلیل | رسیدن به تعارضها و امیال پشت تداعیها | افزون بر آن، پرسش از ساختار ناخودآگاه و نقش آن در رابطهٔ فرد با دنیا |
توصیف تأکیدهاست و جایگزین متنهای اصلی یا تشخیص بالینی نیست.
چرا برای فهم لکان باید از فروید شروع کرد؟
او گفت نقطهٔ شروع لکان فروید است و حتی خود لکان از کسی که فقط از این زبان استفاده میکند میپرسد در راه چه چیزی از آن بهره میبرد. پرسش اصلی لکان این بود که آنچه در طول زمان از فروید فهمیدهایم، واقعاً همهٔ چیزی است که او کشف کرده بود؟ این یعنی بازگشت به فروید به معنای خواندن دوبارهٔ همان کتابها از اول نیست.
لکان به پرسشهای امروز چه کمکی میکند؟
او پرسید چه کسی گفته من باید قوی باشم و قوی بودن چه شکلی است؟ زن بودن یعنی چه، زن خوب و زن بد کدام است؟ مردانگی و زنانگی چیست؟ به نظر او لکان میتواند به فهم اینکه انسانها در دل زبان و رابطه با دیگری امیالشان را چگونه شکل میدهند و دنبال میکنند کمک کند. دکتر قنبری همچنین گفت روانکاوی را با بازار اشتباه نگیریم و رسالت روانکاوان این نیست که سریع و موقت چیزی دست آدمها بدهند و بروند.
روانکاوی و سرابِ سازگاری: صحبت یاسر درخشان
او این بازگشت را بهپاخاستنی علیه سرابِ سازگاریِ روانشناختی خواند و گفت روانکاوی باید در خدمت شکافهایی باشد که سوژه دارد؛ اگر به دنبال حذف آنها یا سازگار کردنشان با هنجارهای اجتماعی باشد، از مسیر خودِ روانکاوی خارج میشود. به گفتهٔ او، لکان با اینکه مفاهیم بزرگی ساخت، وقتی شاگردانش گفتند «ما لکانی هستیم»، در کمال تواضع گفت «من خودم فرویدیام». او در ادامهٔ جلسه نیز گفت روانکاوی علمِ رامکردنِ سوژه نیست و لکان این را چنان گفت که شنیده شد.
متن گفتهشده در کلیپ
میخواستم به این جنبه اشاره کنم که واقعاً اگر لکان این «بازگشت به فروید» را مطرح نمیکرد، شاید رویکردهایی که خیلی به ایگو توجه میکنند تا امروز جایی برای بقیه نگذاشته بودند. شاید اصلاً روانکاوی را از هدف اصلیاش دور کرده بودند. نمیگویم شورش، ولی یک بهپاخاستن علیه سرابِ سازگاریِ روانشناختی. و واقعاً روانکاوی باید در خدمت شکافهایی باشد که سوژه دارد؛ وگرنه اگر به دنبال حذف آنها یا سازگار کردنشان با هنجارهای اجتماعی باشد، از مسیر خودِ روانکاوی خارج میشود. به نظرم این تذکر خیلی خوبی بود که لکان ایجاد کرد. و با اینکه توانست مفاهیم بزرگی بسازد، در کمال تواضع گفت من خودم فرویدیام، وقتی شاگردهایش گفتند ما لکانی هستیم. برای خود من هم خیلی جالب بود که او اینچنین احترام به خودش را یا شاید علاقهمندیاش به فروید را هم بیان کرد و هم به بقیه تذکر داد.
دکتر قنبری: من یک روانکاو فرویدیام و از لکان برای فهم فروید استفاده میکنم
او افزود لکان گفته هر جا از ناخودآگاه صحبت نشد، ببندید؛ و اینکه چگونه تشخیص بدهیم گفتار از ناخودآگاه میآید یا نه، خودش پرسشی است که باید به آن فکر کرد. در بخش پرسش و پاسخ، کسی پرسید فهم هگل، سوسور یا کانت برای فهم لکان لازم است. دکتر قنبری گفت لکان از همینها برای توضیح مفاهیمش استفاده کرده است. عرفان امیربیگی افزود که حتی در مقالهٔ «ناخودآگاه» فروید پاراگرافی از نقد عقل محض کانت آمده است.
دورهٔ مفاهیم لکان چیست و چه کسی میتواند بپیوندد؟
طبق توضیحات جلسه، دوره از مفاهیم پایه شروع میشود و کارتلهای خوانش آثار لکان با نظارت درمانگران لکانی برگزار میشود. یاسر درخشان از استادان دوره نام برد: دکتر زهرا قنبری، دکتر نرگس شریفزاده، شهره فراهانی و پروفسور ساموئل مککورمیک از دانشگاه ایالتی سانفرانسیسکو بهعنوان استاد مهمان بینالمللی. دکتر حسن مکارمی و پریس تنظیفی، مترجم و مدرس متون لکانی، نیز از همراهان دورهاند.
دربارهٔ شرایط ورود، عرفان امیربیگی توضیح داد پذیرش با فرم و مصاحبه است و داشتن سابقهٔ درمان تحلیلی و شناخت کافی از فروید لازم است؛ لازم نیست حتماً دورهٔ تجربه بالینی مدرسه را گذرانده باشید. جزئیات پذیرش، مهلت ثبتنام و سرفصلها را از صفحهٔ دورهٔ مفاهیم ژاک لکان ببینید.
دعوت به ثبتنام: اگر میخواهید لکان را از فروید شروع کنید، دورهٔ جدید مفاهیم ژاک لکان هفتهٔ دوم آذر آغاز میشود و مهلت ثبتنام تا ۶ آذر است. شرکتکنندگان این وبینار شهریه را با تخفیف ویژه میپردازند. ثبتنام در دورهٔ جدید مفاهیم ژاک لکان
- ضبط وبینار «بازگشت به فروید؛ پیوندی میان آرای زیگموند فروید و ژاک لکان»، ۱۹ آبان ۱۴۰۵، مدرسهٔ تجربه زندگی
- Lacan, J. (1953). The Function and Field of Speech and Language in Psychoanalysis
- Freud, S. (1915). The Unconscious
پرسشهای پرتکرار
بازگشت به فروید یعنی چه؟
پروژهای است که لکان در دههٔ ۱۹۵۰ مطرح کرد تا کشف اصلی فروید، یعنی ناخودآگاه، دوباره مرکز نظریه و کار روانکاوی شود. به معنای خواندن دوبارهٔ کتابهای فروید از اول نیست.
آیا لکان میخواست جای فروید را بگیرد؟
طبق توضیح دکتر قنبری نه. لکان از فروید شروع میکند و میپرسد آیا آنچه در طول زمان از فروید فهمیدهایم، همهٔ چیزی است که او کشف کرده بود.
برای فهم لکان باید اول فروید را خواند؟
به گفتهٔ دکتر قنبری بله. بدون فهم فروید و اثبات ناخودآگاه، لکان به مجموعهای از اصطلاحهای پیچیده تبدیل میشود.
گفتار تهی و گفتار پر چیست؟
گفتار تهی حرفزدنِ بیمقصد دربارهٔ ماجراهای روز و گلایههاست. گفتار پر دنبال حقیقتی است که پشت کلمهها پنهان است و لازم است شنیده شود.
برای دورهٔ لکان چه پیشنیازی لازم است؟
طبق صفحهٔ دوره، پذیرش با فرم و مصاحبه است و حداقل سه سال سابقهٔ درمان تحلیلی و شناخت فروید لازم است. گذراندن دورهٔ تجربه بالینی مدرسه الزامی نیست.
صوت کامل وبینار کجاست؟
در همین صفحه، بالای متن، در سه بخش و با سرفصلهای زمانی. بخش ناپایدار ابتدای جلسه حذف شده است.
میخواهید لکان را کنار فروید بخوانید؟دورهٔ مفاهیم ژاک لکان سه ترم خوانش دقیق متن است، کنار متنهای فروید، با کارتل و سوپرویژن؛ شروع هفتهٔ دوم آذر و مهلت ثبتنام تا ۶ آذر. اگر مطمئن نیستید برای این مسیر آمادهاید، آزمون آمادگی بالینی نقطهٔ شروع خوبی است.



