گروه‌درمانی تحلیلی؛ از فرد تا شبکه‌ای از روابط

یکی از مفاهیم محوری فولکس، «ماتریس گروهی» است؛ شبکه‌ای زنده از ارتباطات، معناها و تجربه‌های مشترک که اعضا را به یکدیگر پیوند می‌دهد. هر عضو در این شبکه فقط یک فرد مستقل نیست، بلکه یک نقطه‌ی اتصال است و تجربه‌ی او از خود و دیگران تحت تأثیر روابط موجود در گروه قرار می‌گیرد.

در چنین بستری، بازتاب‌نمایی اهمیت پیدا می‌کند. عضو گروه ممکن است در حرف، هیجان یا رفتار فرد دیگری چیزی از خود را ببیند که پیش‌تر برایش روشن نبوده است. برای مثال ممکن است کسی از خشم یک عضو دیگر به‌شدت ناراحت شود و بعد متوجه شود که خشم برای خودش نیز هیجانی آشنا اما سرکوب‌شده است. یا از شنیدن داستان دیگری ناگهان احساس کند: «انگار این حرف من بود.»

در اینجا دیگری فقط یک شنونده یا هم‌گروهی نیست؛ می‌تواند همچون سطحی بازتاب‌دهنده، بخشی از تجربه‌ی روانی فرد را برای او قابل مشاهده کند. گروه به این ترتیب می‌تواند به نوعی «تالار آینه‌ها» تبدیل شود؛ جایی که بخش‌هایی از تجربه‌ی درونی افراد در روابط با دیگران قابل دیدن و فکر کردن می‌شوند.

اگر فولکس بیشتر بر شبکه‌ی ارتباطی و ظرفیت ترمیمی گروه تأکید داشت، بیون توجه خود را به نیروهای ناهشیاری معطوف کرد که گاهی توانایی گروه برای فکر کردن و کار کردن را مختل می‌کنند. از نظر او، در کنار «گروه کار» که می‌تواند بر هدف و واقعیت تمرکز کند، الگوهای ناهشیار دیگری نیز فعال می‌شوند که آن‌ها را «فرضیات بنیادین» نامید.

فرضیات بنیادین به معنای سه نوع گروه مجزا نیستند؛ بلکه شیوه‌هایی از کارکرد ناهشیار گروه‌اند که می‌توانند در موقعیت‌های مختلف فعال شوند:

• وابستگی: گروه چنان رفتار می‌کند که گویی تنها یک فرد قدرتمند، معمولاً تسهیلگر، می‌تواند پاسخ همه‌ی پرسش‌ها را بداند و گروه را نجات دهد.
• جنگ و گریز: گروه تهدیدی را احساس می‌کند و انرژی خود را صرف حمله به آن یا فرار از آن می‌کند؛ گاهی این تهدید در یک عضو خاص متمرکز می‌شود و او به قربانی گروه تبدیل می‌شود.
• جفت‌شدن: امید ناهشیاری شکل می‌گیرد که گویی پیوند میان دو نفر یا یک رابطه‌ی خاص سرانجام راه‌حل نجات‌بخشی برای اضطراب گروه ایجاد خواهد کرد.

اهمیت بالینی نظریه‌ی بیون در این است که تسهیلگر را تنها با محتوای آشکار گفت‌وگو مواجه نمی‌کند؛ بلکه به این پرسش نیز توجه دارد که گروه اکنون چگونه دارد فکر می‌کند و چه اضطرابی در حال سازمان دادن رفتار آن است. هدف، سرکوب این فرایندها نیست، بلکه قابل مشاهده و قابل فکر کردن کردن آن‌هاست.

در درمان فردی، انتقال معمولاً در رابطه‌ی مراجع و تراپیست برجسته می‌شود؛ اما در گروه، میدان انتقال گسترده‌تر است. تجربه‌ها و انتظارهای رابطه‌ای گذشته می‌توانند در رابطه با تسهیلگر، اعضای دیگر و حتی خودِ گروه فعال شوند. به همین دلیل، یک عضو ممکن است دیگری را به‌صورت ناخودآگاه در جایگاه خواهر، برادر، رقیب، دوست یا یکی از چهره‌های مهم گذشته تجربه کند؛ در حالی که همان فرد برای عضو دیگری معنای کاملاً متفاوتی داشته باشد.

در سنت فولکس، این روابط را نمی‌توان جدا از ماتریس گروه فهمید. آنچه در رابطه‌ی دو نفر اتفاق می‌افتد در خلأ رخ نمی‌دهد؛ سایر اعضا، تاریخ گروه و فضای عاطفی جلسه نیز بر آن اثر می‌گذارند. به همین دلیل، انتقال در گروه بیش از آنکه یک خط مستقیم میان مراجع و تراپیست باشد، بخشی از شبکه‌ای چندلایه از روابط است.

انتقال متقابل نیز فقط به احساسات شخصی تسهیلگر محدود نمی‌شود. واکنش‌های هیجانی او می‌توانند اطلاعات مهمی درباره‌ی فرایند گروه فراهم کنند، اما نباید هر احساس تسهیلگر را به‌طور خودکار انتقال متقابل دانست. توجه تحلیلی به این واکنش‌ها نیازمند فاصله، تأمل و سوپرویژن است تا روشن شود این احساس تا چه اندازه از تاریخ شخصی تسهیلگر، از یک رابطه‌ی خاص در گروه یا از فضای عاطفی مشترک گروه ناشی می‌شود.

گروه تحلیلی برای اینکه بتواند به میدان کاوش ناهشیار تبدیل شود، به چارچوبی پایدار نیاز دارد: زمان و مکان مشخص، رازداری، قواعد روشن درباره‌ی روابط خارج از گروه و توجه به بیان کلامی تجربه‌ها به جای برون‌ریزی آن‌ها. این مرزها صرفاً مقررات اداری نیستند؛ کارکرد آن‌ها فراهم کردن امنیتی نسبی است که اعضا بتوانند بدون تبدیل اضطراب به عمل، آن را مشاهده و درباره‌اش فکر کنند.

تسهیلگر گروه در این فرایند نه دانای کل است و نه صرفاً ناظری منفعل. در سنت فولکس، اصطلاح conductor برای تأکید بر نقش او به کار می‌رود: کسی که با توجه آزاد و بدون قضاوت، جریان ارتباطات و شکل‌گیری ماتریس را دنبال می‌کند و در زمان مناسب به فرایندهای فردی و گروهی معنا می‌دهد. نقش او با رشد گروه تغییر می‌کند و قرار نیست تمام ظرفیت درمانی در شخص او متمرکز بماند؛ خود گروه به تدریج به یکی از عوامل اصلی درمان تبدیل می‌شود.

گروه‌درمانی تحلیلی می‌تواند برای افرادی که با مشکلات مزمن رابطه‌ای، احساس انزوا، تعارض‌های تکرارشونده یا دشواری در شناخت و تنظیم هیجان‌های بین‌فردی مواجه‌اند، فرصت مهمی فراهم کند. فرد به جای اینکه فقط درباره‌ی روابطش در بیرون از اتاق درمان صحبت کند، می‌تواند الگوهای رابطه‌ای خود را در زمان حال تجربه، مشاهده و بررسی کند. احساس «من تنها نیستم» و مشاهده‌ی تجربه‌های مشابه در دیگران نیز می‌تواند از شدت شرم و انزوای روانی بکاهد.

در مقابل، هر فرد یا هر وضعیت بالینی برای گروه مناسب نیست. در دوره‌های حاد روان‌پریشی یا شیدایی، سوءمصرف فعال مواد، بحران‌های شدید و ناپایدار یا موقعیت‌هایی که فرد توان کافی برای رعایت مرزهای گروه را ندارد، ممکن است ابتدا به مداخلات ساختاریافته‌تر و ارزیابی فردی نیاز باشد. تشخیص نهایی اندیکاسیون یا کنتراندیکاسیون نیز باید بر اساس ارزیابی بالینی و شرایط واقعی فرد و گروه انجام شود.

قدرت گروه‌درمانی تحلیلی در این نیست که چند نفر را در یک اتاق جمع می‌کند؛ در این است که رابطه را به موضوع و هم‌زمان به ابزار درمان تبدیل می‌کند. در ماتریس گروهی فولکس، هر عضو هم بر گروه اثر می‌گذارد و هم از آن تأثیر می‌پذیرد؛ در نظریه‌ی بیون، اضطراب می‌تواند گروه را به شیوه‌هایی از کارکرد ناهشیار سوق دهد که توانایی فکر کردن را مختل می‌کنند؛ و در مفهوم انتقال، گذشته می‌تواند در شبکه‌ی روابط اکنون دوباره ظاهر شود.

گروه تحلیلی در بهترین حالت، جایی نیست که افراد صرفاً درباره‌ی خودشان حرف بزنند؛ جایی است که بتوانند خود را در رابطه ببینند، واکنش‌های خود را در لحظه تجربه کنند و به تدریج آنچه زمانی فقط به صورت احساس، دفاع یا تکرار ظاهر می‌شد، به موضوعی قابل فکر کردن تبدیل کنند. شاید مهم‌ترین امکان گروه همین باشد: اینکه انسان، در حضور دیگران، بتواند چیزهایی را درباره‌ی خود ببیند که در تنهایی برایش قابل دیدن نبود.

• Bion, W. R. (1961). Experiences in Groups and Other Papers. London: Tavistock.
• Foulkes, S. H. (1948). Introduction to Group-Analytic Psychotherapy. London: Heinemann.
• Foulkes, S. H. (1964). Therapeutic Group Analysis. London: George Allen and Unwin.
• Foulkes, S. H., and Anthony, E. J. (1957). Group Psychotherapy: The Psychoanalytic Approach. Penguin.
• Freud, S. (1921). Group Psychology and the Analysis of the Ego. Standard Edition, Vol. 18.
• Karterud, S. (1989). A Study of Bion’s Basic Assumption Groups. Human Relations, 42(4), 325 to 339.
• French, R. B., and Simpson, P. (2010). The work group: Redressing the balance in Bion’s Experiences in Groups. Human Relations.